Өзбекстан Республикасы Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлиминиң ХАБАРШЫСЫ
Өзбекстан Республикасы Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлиминиң ХАБАРШЫСЫ. Журнал 1960-жылдан баслап шығып атыр Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг АХБОРОТНОМАСИ. Журнал 1960 йилдан нашр қилинмоқда ВЕСТНИК Каракалпакского отделения Академии наук Республики Узбекистан. Журнал издается с 1960 года
ТҮРК МАДАНИЯТЫНДА КОШОКТОРДУН ТАРЫХЫЙ МААНИСИ
Ар бир коомдо өлүм сыяктуу маанилүү коомдук окуялардын арасында ар кандай ырым- жырымдар бар. Түрк элдеринин мындай ырым-жырымдарынын сап башында “кошок, кошук” турат. Кошоктор өлүмгө карата сый жана урмат катары, каада-салт жана үрп-адаттарга ылайык муңдуу үн менен коштолот.VI-VII кылымдардан калган, мүрзөлөрдүн башына коюлган эстеликтердин, балбал таштардын бетиндеги жазууларды Орхон-Энесай жазуулары деп билебиз. Бул эстеликтердеги жазуулар маданиятыбыздагы кошок кошуу салтынын алгачкы конкреттүү мисалы болуп эсептелет. Азыркы күндө да эстеликтерге курман болгон адам тууралуу жазылган маалыматтар, ага арналган ырлар аталган салттык көрүнүш катары кабыл алынат. Бирок бул каада-салтты түрк маданияты жагынан алып караганда социалдык мааниси чоң. Себеби бул каада-салттар түрк коомчулугунун ынтымагын бекемдеген ырым- жырымдар болуп эсептелишет. Аталган эмгегибизде түрк дүйнөсүндөгү “кошок, кошук” сөзүнүн этимологиясына көз чаптырып, андан кийин кошокторго болгон көз-караш фольклордук жактан бааланып, кошокторду түзгөн мотивдерге токтолуп өттүк. Ошондой эле, кошоктордун түрк элдериндеги коомдук функциясы жөнүндө да сөз салдык. Андан кийин кыргыздардын жана түрктөрдүн жаназалары, жаназалардагы аял жана эркектин орду менен каерде, кандай максатта, кандай түрдө жана ким тарабынан кошок кошулганын салыштырмалуу мисалдар менен ачып көрсөттүк.
ӘЖИНИЯЗ ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ: ФАНАХАН ИБН АЛЛАБЕРДИ СУФЫ: ТАРИЙХНАМАСЫ ҲӘМ ДЕРЕКЛЕРИ
Қубла Арал бойы төменги Әмиўдәрья фронтининде, «Үлкен дәрья» ҳәм «Таллық» арна арасында, «Бозатаў» – сакраль геообъекте, бабалардың мухаддес мәдений ландшафт болған. 6жинияз за- манында – сол аймақларда жасаған қарақалпақлардың жуп қәўимлери: «қыятлар-ашамайлы»лар, қазақлар- табынлардың мәкан жайлары, қорған қалалары «Таллық» бойында, «Бозатаў»да жаўгершилик ҳGм эколо- гия ақыбетинен қарабақана болған. Архивлик дереклер тийкарында, 1858 жылы 27-октябрь – 1859 жыл 2- август аралығында Қоңырат қаласында «ҳәқим» ҳәм «хан» болған, «қоңыратлы суфылар» Gўладының ең соңғы тарийхый шахс «Мухаммед Фана Бахадур хан Аллаберди суфы улының өмир мәўрити ҳәм ақы- бетлери» ҳаққында жаңа мағлыўматлар, тарийхый-ағартыўшылық нәзерде бериледи.
ATA-BABALARĠA SÍYÍNÍW HÁM ONÍŃ QARAQALPAQLARDÍŃ RUWXÍY TURMÍSÍNDAĠÍ ORNÍ
Maqolada qadimgi turkiy xalqlarning, ayniqsa, qoraqalpoq xalqining qadimgi diniy tushunchalari, ajdodlar ruhiga sig‘inish, ruh va oxirat haqidagi tushunchalari, ular orasida o‘limdan keyingi hayot haqidagi qarashlar, o‘lim bilan bog‘liq belgilar va e’tiqodlar, dafn etish va u bilan bog‘liq bo‘lgan bir qancha jarayonlar, qurbonliklar keltirish kabi mavzularda ma’lumotlar keltirilgan.
Мақалада қарақалпақ халқының классик шайыры Әжинияз Қосыбай улының ўатан сүйиўши- лик, гуманистлик, гөззаллық, пәклик, садықлық сыяқлы бизге қалдырып кеткен бийбаҳа әдебий мийраслары анализ етилген, сондай-ақ, шайырдың туӯылғанының 200 жыллығы мүнәсибети менен орын- ларда оның шығармаларының кең түрде үгит-нәсиятланыӯы ҳаққында сөз етиледи.
EKINSHI JER JÚZILIK URÍSTAN KEYINGI JÍLLARDA QARAQALPAQSTANDA ILIM HÁM MÁDENIYAT ǴAYRATKERLERINIŃ REPRESSIYAǴA USHÍRAWÍ
Búgingi kúni elimiz tariyxında bolıp ótken sociallıq-ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy ózgerislerdi, jol qoyılǵan qáte-kemshiliklerdi ańlap jetiwde xalqımızdıń eń kózge kóringen mámleketlik iskerlerin, ilim hám mádeniyat ǵayratkerlerin, ulamalardı quwdalaw, milliy úrp-ádetlerin hám qadriyatların ayaq astı etiw siyasatın házirgi zaman talabına sáykes izertlew aktual áhmiyetke iye máselelerdiń biri bolıp tabıladı.
САБЫР КАМАЛОВ МИЙНЕТЛЕРИНДЕ ХАЛЫҚЛАР ДОСЛЫҒЫ ТЕМАСЫНЫҢ ҮЙРЕНИЛИЎИ
Әсирлер даўамында қазақ, өзбек, түркмен, қырғыз, тәжик ҳәм қарақалпақ халықлары туўысқанлық қатнасықларда аўызбиршиликли жасап келген.
ҚАРАҚАЛПАҚЛАРДА «ЖАЙ ТОЙ»ЛАРДА БЕРИЛЕТУҒЫН АЙЫРЫМ САЎҒА ТҮРЛЕРИ
Халықлар турмысында турақ жай, жасаў орны ямаса баспана сыяқлы мазмунға ийе атамалар олардыӊ турмысында жүдә әҳмийетке ийе.
ÓZ ARA JÁRDEM DÁSTÚRINIŃ QARAQALPAQ ILIMPAZLARÍ TÁREPINEN IZERTLENIWINE QÍSQASHA SHOLÍW
Хalıq turmıs tárizi menen baylanıslı bоlǵan úrp-ádetler, dástúrler qaraqalpaq etnоgrafiyası iliminde tereńnen úyrenilgen máselelerden biri esaplanadı. Ásirese, хalıqtıń turmıs tárizi, хоjalıǵı, úrp-ádet hám dástúrleri kóplegen izertlewshilerdiń izertlew оbektlerinen biri bоlıp kelgen.
ТҮКЛИ ГИЛЕМНИҢ ТОҚЫЛЫЎ СИСТЕМАСЫ ҲӘМ ТЕХНИКАЛАРЫ
Ҳәзирги күнде дүньяның тоқымашылық раўажланған мәмлекетлеринде түкли гилемниң көплеген түрлери ушрасады.
TURKMENLERDIŃ SHARWASHÍLÍQ DÁSTÚRLERI: YÜWAR JÁRDEMINIŃ ÁHMIYETI
Turkmen xalqı basqa xalıqlar sıyaqlı óz mádeniyatı, úrp-ádet hám dástúrlerine iye xalıqlardan biri bolıp esaplanadı. Búgıngi kúnde Qaraqalpaqstannıń Tórtkul, Shomanay, Xojeli, Taxiyatas rayonlarında turmıs keshiriwshi bul etnik toparlar qaraqalpaqlar menen birgelikte tatıw turmıs keshirmekte. Dala jazıwları, baqlawlarımız nátiyjelerine kóre túrkmenlerdiń shańaraqlıq úrp-ádetleri, xojalıq júritiwindegi ózine tán dástúrleri bul etnoslardıń milliyligin saqlap qalǵanlıǵın kórsetedi.
ӘЖИНИЯЗДЫҢ ДҮНЬЯҒА КӨЗҚАРАСЫНЫҢ УЛЫЎМА ФИЛОСОФИЯЛЫҚ НЕГИЗЛЕРИ
Елимиздиң ғәрезсизликке ерисиўи менен өтмиште жасап дөретиўшилик еткен уллы бабала- рымыздың мийрасларын ҳәр тәреплеме үйрениў жаңа басқышқа көтерилди. Бул тGбийий ҳGм нызамлы қубылыс.
ÁJINIYAZ SHIǴARMALARÍNDA INSAN QÁDIRI HÁM BAXÍT MÁSELESI
Maqalada qaraqalpaq xalqınıń klassik shayırı Ájiniyaz babamızdıń insan qádiri jáne de baxtı máselesi haqqında aytıp ótken.
lNSANDĺ KÁMİLLE TÁRBİYALAWDA ÁJlNlYAZ SHĺǴARMALARĺNĺŃ ORNĺ
İnsandı, onıń ruwxıy dúnyasın úyrenetuǵın kúshli qural bar, olda bolsa, sóz óneri, kórkem ádebiyat esaplanadı. Ádebiyattıń insantanıwshılıq dep, shayır hám jazıwshılardıń bolsa insan ruwxınıń injenerleri dep táripleniwi biykardan-biykarǵa emes, álbette.
RERAYTING (REWRITING) HÁM ONÍŃ JÁMIYETSHILIK PENEN BAYLANÍSLAR TARAWÍNDA QOLLANÍLÍWÍ
Rerayting (Rewriting) – qanday da bir jazılǵan teksttiń anıqlıǵın, onıń mazmunı hám strukturasınıń óz ara uyǵınlıǵın hám de onıń ulıwmalıq sıpatın jaqsılaw ushın (onıń tiykarǵı mánisine ózgeris kirgizbesten) tekstti qayta kórip shıǵıw hám perefrazalawdı óz ishine aladı.
SOCIO-PEDAGOGICAL BASIS OF IMPROVEMENT OF FINE ART EDUCATION IN GENERAL SECONDARY SCHOOLS
Theoretical analysis of social-pedagogical requirements improvement is given in this article. The importance and particulavity of principles which are used in learning Аrt is analysed as well. Social principles of improve- ment pedagogical particularities in teaching Art are spoken in this article.
JULDÍZLARDÍŃ KELIP SHÍǴÍWÍ HAQQÍNDAǴÍ ETIOLOGIYALÍQ ÁPSANALAR
Qaraqalpaqlar arasında Sholpan, Temirqazıq, Úrker, Úrkerdiń sińlisi, Jeti qaraqshı, Qus jolı xaqqındaǵı ápsanalardıń mazmunları da etiologiyalıq ápsanalarǵa tán bolǵan “Ne sebep bunday bolǵan?” degen sorawǵa juwap beriwge qaratılıp, joqarıda atı atalǵan juldızlardıń kelip shıǵıw sebepleri bayan etiledi.
«ДЕМИШЛЕР» ШЕЖИРЕСИНДЕ МИФОЛОГИЯЛЫҚ ОБРАЗЛАР
Әжинияз Қосыбай улының «Демишлер» атлы шығармасы шежире формасында жазылған. Онда дүньяның, тиришиликтиң пайда болыўы, Адам атаның, пайғамбарлардың, олардың саҳаба- ларының туўылыўы, олардың күш-қүдирети, адамзаттың халық болып қәлипесиўи, қарым- қатнаслары сөз етилген.
Қарақалпақ халқының сүйикли шайырларының бири, ХІХ әсирдеги қарақалпақ Әдебиятының ири ўкили Әжинияздың шығармалары жоқары көркемлилиги, терең мазмуны менен халықтың өлмес ғәзийнесине айналған.
«ER ZIYWAR» DÁSTANÍNDAǴÍ ERTEKLIK MOTIVLER
Dástannıń genezisi, payda bolıw dárekleri hám qáliplesiwi xalıqtıń tariyxı menen tıǵız baylanıslı. Óytkeni, “Erziywar” dástanı da hár qanday awızeki epikalıq dóretpeler sıyaqlı túrli evolyuciyalıq basqıshlardı basıp ótken kóp qatlamlı epos esaplanadı.
ҚАРАҚАЛПАҚ ЖЫРАЎ-БАҚСЫЛАРЫ ҚАБЫЛ МАҚСЕТОВ ИЗЕРТЛЕЎЛЕРИНДЕ
Қарақалпақ халқы дүнья халықларына мақтаныш етсе арзыйтуғындай ҳәр қыйлы жанрдағы аўызеки әдебият үлгилерине ийе. Солардың ишинде дәстанлардың қәлиплесиўи, раўажланыўы ҳәм бүгинги күнимизге шекем өмир сүриўинде жыраў, бақсылардың орны үлкен
ADAMGERSHILIK PAZÍYLETLERGE BAYLANÍSLÍ NAQÍL-MAQALLARDA METAFORALARDÍŃ QOLLANÍLÍWÍ
Maqalada adamgershilik pazıyletlerge baylanıslı naqıl-maqallarda metaforalardıń qollanılıwı úyreniledi.
НАЎАЙЫ-БУХАРА АЙМАҒЫНДАҒЫ ҚАРАҚАЛПАҚ ЖЫРАЎЛАРЫНЫҢ УСТАЗ-ШӘКИРТ ДӘСТҮРИ ҲАҚҚЫНДА
Мақалада Наўайы-Бухара ўәлаятлары аймағындағы қарақалпақ жыраўлары ҳәм олардың устаз-шәкиртлик дәстүри ҳаққында сөз болады. Бул аймақтағы қарақалпақ жыраўлары Қубла Аралбойы регионындағы қарақалпақ жыраўлары менен де мудамы байланыста болып келген. Автордың көрсетиўинше, Наўайы-Бухара аймағы қарақалпақ жыраўлары Қубла Аралбойы жыраўларының шеберлигин жетилистириўине үлкен үлес қосқан.
ҚАЗАҚ ҲӘМ ҚАРАҚАЛПАҚ ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫ ЖАНРЛАРЫНЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
Фольклордың әдебияттан ең баслы өзгешелиги оның аўызеки жасаўы, оның авторының көпшилик болыўы, вариантлылығы, аўызеки тараўы, аўызеки туўылыўы, усы ең баслы өзгешелиги деген белгилериниң барлығы әдебият пенен жақынласпайды.
ÁJINIYAZ SHIǴАRMАLАRÍN IZЕRTLЕWDEGI DÁSLEPKI QÁDEMLER
Ózbеkstаn qаhаrmаnı, Ózbеkstаn hám Qаrаqаlpаqstаn хаlıq shаyırı I.Yusupоvtıń sózi mеnеn аytqаndа, «Ájiniyaz qаrаqаlpаq хаlqınıń kórkеm sаnа-sеzimindе оǵаdа tеrеń iz qаldırǵаn shаyırlаrdаn bоldı.
Каракалпак элинин даңктуу уулу Ажынияз Казыбай уулунун ысымы дүйнөлүк адабиятта башкалар менен бир катар аталат. Бекеринен Ажынияздын чыгармалары 250 томдук “Дүйнөлүк адабияттын китепканасынан” орун алып жаткан жок.
Ózbekstan qaharmanı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan хalıq shayırı Ibrayım Yusupоvtıń sózi menen aytqanda «Ájiniyaz qaraqalpaq хalqınıń kórkem sana-seziminde оǵada tereń iz qaldırǵan shayırlardan bоldı...
ПОЭЗИЯ АЖИНИЯЗА КОСЫБАЙ УЛЫ (1824-1878) И КАРАКАЛПАКСКАЯ ЛИТЕРАТУРА
В развитии каракалпакской литературы одно из ведущих мест принадлежит Ажиниязу и его поэзии, по-своему обогативших её жанрово-стилистические особенности и национально-художественное своеобразие. В творчестве поэта нашли отражение не только общественно-политические, социально-этические, но и философско-эстетические, морально-духовные ценности каракалпакского народа. Именно освещение названных тем даёт нам возможность выстроить не только индивидуальное творческое своеобразие подходов поэта к изображаемым проблемам, но и представить целостную картину каракалпакского национального менталитета. Для исследования заданной темы мы на протяжении нескольких десятилетий систематически изучаем не только творчество Ажинияза, но и особенности национальной культуры, фольклора, эпоса, классической литературы ХХ в. Последовательно следим за материалами, монографическими исследованиями, книгами, посвящёнными многочисленным проблемам каракалпакского художественного слова. Для создания целостных наблюдений в этом аспекте помимо оригинальных образцов мы проштудировали также критические работы многих ажиниязоведов. При этом не оставляли за бортом и переводы сочинений поэта на русский язык, что дало нам дополнительные возможности изучить эти переводы в сопоставлении как с оригиналом, так и с нашими переводами. Заметим, что мы с дочерью в 2020 году перевели и представили на суд азербайджанских читателей книгу «Ажинияз. Стихи». В нашем докладе мы постараемся показать не только роль поэзии Ажинияза в развитии каракалпакской литературы, но и в свете изучения взаимосвязей с русской и азербайджанской поэтической традицией.
OSMANLI COĞRAFYASINDA ASIRLARCA OKUNAN YAZICIOĞLU MEHMED’İN TASAVVUFİ MANZUM ESERİ: MUHAMMEDİYE
Usmonlilar islom va turk tarixida o‘ziga xos jamiyat va davlatni barpo qilganlar. Shu jihatdan tasavvufiy madaniyatga ega bo‘lgan bu saltanatda so‘fiy alloma, mutafakkir, yozuvchi va shoirlarning she’riy va nasriy asarlari insonlarni hidoyat qilishda muhim o‘rin tutgan. Usmonlilar davrida kitob madaniyati bilan suhbat madaniyati oʻrtasida koʻprik qurilgan. Insonlarning bilim olishi va tarbiyasiga alohida ahamiyat qaratilib, xalqni hidoyatga boshlagan asarlar diqqat markazda bo‘lgan. XV asrda yashagan Usmonli olimi, mutasavvif, yozuvchi va shoir Yazijio’g’li Mehmed Afandining "Muhammadiya" asari ana shunday asarlar sirasidandir. Asar xalq tomonidan eng ko‘p o‘qiladigan kitoblardan biri bo‘lib, nazmda, sodda, samimiy, sof va ravon uslubda bitilgan. Hz. Muhammad (s.a.v.)dan tushlar orqali olingan ishora va ilhom asosida yozilgan. Muallif majozan musulmonlarning fikr va tuyg‘ulariga murojaat etib, bu tuyg‘ularning tarjimoni o‘laroq namoyon bo‘ladi. Maqolada “Muahmmadiya” asarining muallifi, qalblarda Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ga muhabbat uyg‘onishiga xizmat qilgan Yazijiog‘li Mehmed afandining shaxsiyati, asarga xos xususiyatlar va uning ta’siri haqida so‘z boradi.
AJİNİYAZ KOSİBAY’IN ŞİİRLERİNDE AŞK VE YURT ÖZLEMİ
Bu çalışmada, Ajiniyaz Kosibay’ın şiirlerinin okuyucuya iletmeyi amaçladığı mesajlar ile birey ve toplum üzerindeki etkileri incelenmiştir. Şair, vatanına, diline ve geleneklerine olan bağlılığını, şiirlerinde sürgün hayatı ve gurbette yaşadığı özlemlerinden bahsetmiş, Türkçülük ve Turancılık temalarını şiirlerinde çokça vurgulamıştır. Şair, Türk kültürünü ve kimliğini yüceltmeye çalışmış, Türk halklarının birliğine ve dayanışmasına teşvik etmiştir. Ajiniyaz toplumunun geçmişini ve kültür değerlerini koruma çabasını da şiirlerine işleyerek nesillere aktarmaya çalışmıştır. Şiirlerinde kullandığı imgeler ve betimlemelerle okuyucuya duygu ve düşüncelerini yansıtmaya çalışmış, toplumun yaşadığı işgallere ve adaletsizliklere eleştirilerde bulunurken hiciv ve nasihat unsurları kullanarak toplumun sorunlarına dikkat çekmiştir. Eserlerinde okuyucuların, şiirlerinden Karakalpak halkı ve tarihi hakkında bilgi edinmeleri için fırsat oluşturmuş ve yurduna karşı duyduğu özlemi şiirlerine aktarmıştır. Şiirlerini okuduğunda Karakalpak halkı ve tarihi hakkında bilgiler edinebileceği şekilde şiirlerinde yurdundan bahsetmiştir.
AJYNYÝAZ ŞAHYRYŇ ŞYGYRLARYNYŇ TÜRKMEN DILINDÄKI TERJIMELERI HAKDA
Bu makalada türkmen we garagalpak edebiýatynyň edebi gatnaşyklary, edebi baglanyşygyň esasy ugurlarynyň biri bolan çeper terjimäniň edebiýatlary biri-birine ýakynlaşdyrmakdaky hyzmaty, XIX asyr garagalpak şahyry Ajynyýaz Kosybaý oglunyň şygyrlarynyň türkmen diline terjime edilmegi, şahyr, alym A. Mämmedowyň terjimeleriniň mysalynda derňew edilýär.
Қайым Мұхамедханұлының ауызша айтылған Gр деректің хатқа түскен түпдерегін тапқанша тыншымайтын дағдысы талай құнды, қажет мағлұматты ұмыт болып, жоғалып, жойылып кетуден құтқарып отырды.
Соның менен бирге, халықтың тийкарғы хожалық ислеринде, дийқаншылығында, транспорт ислеринде де күш-көлик сыпатында атлардан көплеп пайдаланатуғын болған
ӘЖИНИЯЗ ШАЙЫРДЫҢ ГЕНЕАЛОГИЯЛЫҚ ШЕЖИРЕСИН ДҮЗИЎ МәСЕЛЕСИНЕ
Мақала әжинияз Қосыбай улының генеалогиялық шежиресин дүзиў мӘселесине бағышланған. Илимпаз Қ.Байниязов әжинияз шайырдың өмирин, дөретиўшилик тулғасын үйрениўге ай- рықша дыққат бөлди. Усы бағдардағы изленислериниң нӘтийжесинде Қ.Байниязов әжинияздың генеалоги- ялық шежиресин дүзиўге еристи.
Қарақалпақ халқының ХIХ әсирдеги уллы сөз зергерлериниң бири Әжинияз шайырдың туўылғанына еки әсир толған бүгинги күнде оның дөретиўшилигин изертлеў, тарийхы туўралы азы-кем тоқтаў орынлы болса керек
Көрнекли шайыр ҳәм жазыўшы К.Султанов «Әжинияз» атамасы менен биографиялық роман дөретти. К.МӘмбетов болса тарийхый роман жазды, 198ә-жылы китап етип баспадан шығарды, яғный 1858-1859-жыллардағы Қоңырат ҳәм Бозатаў көтерилислерин қәлемге алды
ÁJlNlYAZ SHĺǴARMALARĺ - SARQĺLMAS BAYLĺQ
İnsandı, onıń ruwxıy dúnyasın úyrenetuǵın jáne bir kúshli qural bar, olda bolsa, sóz óneri, kórkem ádebiyat esaplanadı. Ádebiyattıń insantanıwshılıq dep, shayır hám jazıwshılardıń bolsa insan ruwxınıń injenerleri dep táripleniwi biykardan-biykarǵa emes álbette. Xalqımız arasına mine usınday mashaqatlı tarawǵa tolıq ómirin hám biybaha talantın baǵıshlap, ádebiyatımızdıńǵáziynesinen múnásip orın iyeleәen ólmeytuǵın dóretpeler jaratqan ullı sóz sheberleri – olardıń barlıǵınıń atların atap ótiw dáwir hám waqıt talabı bolıp esaplanadı.
HACINIYAZIN MİLLİ-POETİK TӘFӘKKÜRÜNÜN HÜDUDSUZLUĞU
В данном материале мы рассматриваем отдельные стороны творчества классика каракал- пакской поэзии Ажинияза Косыбай улы, оставившего неизгладимый след в истории родной культуры. Темы и проблемы творчества Ажинияза настолько разнообразны и привлекательны, что они из разных точек зрений приковывали внимание национальных литературоведов. Неслучайно, что начиная с 30-х го- дов ХХ в. К.Аимбетов, О.Кожуров, Н.Давкараев, позднее И.Сагитов, К.Бердимурадов, С.Ахметов, Б.Исмаилов и мн. др. занимались разного рода вопросами творчества этого писателя, имеющего незауряд- ные способности в использовании ярких жизненных, житейских, судьбоносных проблем в истории наро- да. В Азербайджане вот уже не одно десятилетие изучаются темы интересной и самобытной каракалпак- ской литературы. Так, например, с последних десятилетий ХХ в. последовательно привлекаются к иссле- дованиям многие вопросы каракалпакской поэзии, в том числе творчество Ажинияза. Профессор Низами Мамедов Тагисой в своих книгах, учебниках, статьях и материалах систематически изучает многие аспек- ты творческого своеобразия Ажинияза. Азербайджанские читатели достаточно осведомлены об особенно- стях творческого почерка этого глубоко национального поэта. Несколько лет тому назад мы (с профессо- ром Н.Тагисоем) совместными усилиями перевели и представили на суд азербайджанской читательской общественности чеканные строки, стихи, шежере и поэмы Ажиниза «Бозатау». Празднование 200-летнего юбилея каракалпакского поэта на высоком уровне и наше участие в этом грандиозном мероприятии яркое свидетельство того, какое важное значение придается вопросам освоения творчества Ажинияза в Азербай- джане.
ӘЖИНИЯЗ ШАЙЫР ӘЎЛАДЛАРЫНЫҢ ХРОНОЛОГИЯЛЫҚ ШЕЖИРЕСИ
Өткен XX әсирдиң 30-жылларынан баслап Қарақалпақстан аймағында тарийхый- этнографиялық, фольклорлық, әдебий-лингвистикалық илимий изертлеў жумыслары басланды. Бул мәселе бойынша биринши баслама 1932-жылдан баслап Россия Илимлер академиясының Шығыстаныў институтының алымлары менен басланады.
BİR DERVİŞ VE BİR SEYYAHIN BULUŞMA NOKTASI: SEYAHAT (SARI SALTUK VE İBN BATUTA ÖZELİNDE)
yüzyılda yaşamış bir derviş Sarı Saltuk ile 14 yüzyılda yaşamış seyyah İbn Batuta birbirine yakın olan yıllarda hayata әelmişlerdir. İkisinin ortak özellikleri ise yaşamlarının konforundan uzaklaşmaya cesaret ederek hem kendilerine hem de әelecek nesillere kalacak derin hatıralar bırakmalarıdır. Bu hatıraların oluşturduğu her bir eser müceddidinden etkiler barındırmaktadır. Seyahatname tarzındaki ürünlerde ise müellifin her bir adımda kararlarının farklı sonuçlar doğurabilecek potansiyelde olması söz konusu eserleri daha eşsiz ve özәün kılmaktadır. Bu bağlamda çalışmaya konu olan ve birbirine yakın yüzyıllarda yaşamış iki seyyahtan biri Arap coğrafyasında dünyaya әelmiş ve neredeyse doğudan batıya pek çok yere ulaşmış İbn Batutadır. Bir diğeri ise Anadolu’da dünyaya әelen cesaretiyle tanınan kerametlere mazhar olduğu aktarılan cenәaverliğinin yanısıra ilmî derinliğiyle de bilinen Sarı Saltuk’tur. Farklı coğrafya ve ilmî birikimle yola çıkan iki seyyahın hayatlarında ve eserlerinde yer alan paralel noktalar bu araştırmanın konusudur. Makale kaynak tarama yöntemiyle ilerlemiştir. Sarı Saltuk ve İbn Batuta’nın seyahatlerinin en açık şekilde әörüldüğü ve araştırma konusu olan Türk coğrafyası hakkında detaylı bilәilere ulaşılmasını sağlayan iki eser Saltuk-nâme ve Seyahatnâme üzerinde analizler yapılmıştır. Çalışmanın neticesinde Sarı Saltuk ve İbn Batuta’nın farklı yöntem ve tarzları bulunmasına rağmen benzer coğrafyalarda halk tarafından tanınıp izdüşümlerine sebep oldukları sonucuna varılmıştır.
TÜRKMEN ŞYӘRÝETINDE DURMUŞ HAKYKATYNYŇ ÇEPER BEÝANY
Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Maәtymәuly adyndaky Döwlet baýraәynyň eýesi şahyr Mämmet Seýidow. 1925-nji ýylda Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň Durun obasynda dünýä inýär. Orta bilim alýar. Täjiәistanda üç ýyllap әulluk edýär. Әoşun әulluәyndan әaýdyp әelenden soň, Maәtymәuly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň dil we edebiýat fakultetine okuwa әirýär.
АБАЙ МЕН ӘЖІНИЯЗДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ӨМІРБАЯНЫНДАҒЫ ОРТАҚ ТАРИХИ МӘСЕЛЕЛЕР
Біз бұл мақаламызда қазақ және қарақалпақ халықтарының ұлы классиктері, данышпан ақындары – Абай Құнанбайұлы мен әжінияз Қосыбайұлының шығармаларындағы кейбір өмірбаяндық тарихи фактілерді сөз етіп, екі сөз зергерінің ақындық еңбектеріне аз-кем тоқталмақпыз.
Ушбу мақолада таниқли ўзбек ёзувчиси Хайриддин Султоновнинг “Дунёнинг сири” ҳикояси ҳамда “Ишонч телефони” қиссалари мисолида адиб услуби, характер яратиш маҳорати, тил ва тасвир имкониятлари таҳлил қилинади.
QORAQALPOQ KOMEDIYASININӘ SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI MASALASI
Ushbu maqolada qoraqalpoq komediyasininә paydo bo‘lishi va rivojlanish bosqichlari haqida so‘z yuritiladi. Komediyaninә shakllanish manbalari ilmiy-nazariy jihatdan o‘rәanilәan. Shu bilan birәa, qoraqalpoq komediyasininә rivojlanish bosqichlarininә davrәa xos badiiy-nazariy xususiyatlari umumlashtirildi.
AJÍNIYAZ SHÍǴARMALARÍNÍŃ JAŃADAN TABÍLǴAN QOLJAZBA NUSQALARÍ
Babalarımızdan bizәe jetip kelәen mánáwiy miyrasımızdıń neәizin olardan miyras bolıp qalǵan qoljazbalar tutatuǵınına hesh qanday әúman joq. Biraq usı kúnәe shekem qaraqalpaq xalqınıń qoljazba miyrası boyınsha izertlewler júdá az.
ÁJINIYAZ SHAYÍRDÍŃ PORTRET JANRÍNDAӘÍ QOSÍQLARÍNÍŃ PUBLICISTIKALÍQ TÁSIRIN ARTTÍRÍWDA FOTOӘRAFIYALÍQ ILLYUSTRACIYALARDAN PAYDALANÍW MÁSELELERI
Belәili qaraqalpaq shayırı hám oyshıl Ájiniyaz Qosıbay ulı tuwılǵan kúniniń 200 jıllıǵın belәilew haqqında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2024 jıl 1ә-iyul kunәi shıqqan qararı tiykarında házirәi kúnleri respublikamız boylap onıń yubileyi keń túrde belәilenip atır.
Б.СЕЙТАЕВТЫҢ «АЛМА ГҮЛЛЕГЕН ПАСЫЛ» ПОЭМАСЫНДА ЛИРИКАЛЫҚ ҚАҲАРМАН ОБРАЗЫНЫҢ ЖАСАЛЫЎ ӨЗГЕШЕЛИГИ
Бул мақалада қарақалпақ шайыры Б.Сейтаевтың «Алма гүллеген пасыл» поэмасында ли- рикалық қаҳарман образының жасалыў ѳзгешелиги сѳз етиледи. Бунда шайырдың диалог, монолог, лири- калық шегинис қусаған кѳркемлик әмеллерден пайдаланыўдағы ѳзине тәнлиги ашып бериледи.
И.ЮСУПОВТЫҢ «АКТРИСАНЫҢ ЫҒБАЛЫ» ПОЭМАСЫНДА СИМВОЛ ҲәМ МЕТАФОРАНЫҢ ПОЭТИКАЛЫҚ ХЫЗМЕТИ
И.Юсуповтың поэма тараўындағы дәслепки қәдеми эпикалық поэмалардан басланған болса, соңынан лиро-эпикалық, лиро-драмалық поэмалары избе-из дөретиле баслады
S.IBRAӘIMOV LIRIKASINDA JALǴIZLIQ MOTIVI
Maqalada zamanaәóy qaraqalpaq shayırlarınan biri S.Ibraәimov lirikasında búәinәi dúnya ádebiyatında baslı orınǵa shıqqan jalǵızlıq motivi qosıqlar mısalında tallandı.
ҲҮЖЖЕТЛИ ФИЛЬМЛЕРДЕ ӘЖИНИЯЗ ТУЛҒАСЫ ЖАРАТЫЛЫЎЫ МӘСЕЛЕЛЕРИ
Мақалада «Қарақалпақфильм» киностудиясында сүўретке алынған портретлик фильмлер қатарында уллы классик шайырымыз әжинияз Қосыбай улының өмири ҳәм дөретиўшилигине бағышланған ҳүжжетли фильмлердиң өзине тән өзгешелиги сөз етиледи. Фильмлерде дөретиўши тулғаның келбетин жаратыўда көбирек қайсы усыллардан пайдаланылады де- ген мәселелерге итибар қаратылған.
ЖУМАНИЯЗ ӨТЕНИЯЗОВ ДӨРЕТИЎШИЛИГИНДЕ БАЛАЛАР ЕРТЕК ҲӘМ ПОЭМАЛАРЫ
Мақалада қарақалпақ балалар әдебиятында гиреўли орны бар шайыр ҳәм жазыўшы Жума- нияз Өтениязовтың балаларға арналған ертек, ертек-поэма ҳәм поэмаларының жанрлық ҳәм идея- тематикалық, сюжетлик-композициялық өзгешелиги ҳаққында сөз етилген.
Q. JÁRIMBETOV MIYNETLERINDE ÁJINIYAZ DÓRETIWSHILIӘINIŃ IZERTLENIWШ MÁSELELERI
Bul izertlew jumısında Q. Járimbetovtıń ilimiy miynetlerinde XIX ásir qaraqalpaq klassiәi Ájiniyaz shayır lirikasınıń suwfizm ideyasın jırlawshı qosıqlar ekenliәin anıqlawı, sonday-aq, ilimpazdıń XIX ásir qaraqalpaq lirikasın mazmunı hám forması boyınsha túrlerәe ajıratıwı, sonıń ishinde, Ájiniyaz shayır lirikasınıń janrlıq sıpatların óz aldına ashıp beriwi sıyaqlı máseleler sóz etiledi.
Maqolada qoraqalpoq yozuvchisi bolgan O.Abduraxmonovning ijodidagi esse janrining rivojlanish xususiyatlari haqida aytiladi. Aynisa, yozuvchining ekologik muammolarni yoritib beruvchi esselari haqida fikrlar bildirilgan.Yozuvchining esse yozichdagi mahorati haqida ham aytiladi.
S.BAHADIROVANÍŃ “TÁǴDIR” TRILOGIYASÍNDA QAHARMAN OBRAZÍN JASAW USÍLLARÍ
Epikalıq obraz degende shıǵarmadaǵı personajdıń is-háreketleri, basınan keshirgen waqıyaları arqalı sáwlelendirilgen obrazdı túsinemiz. Epikalıq obrazlar waqıyalardıń rawajlanıwı arqalı qáliplesedi, basqasha aytqanda epikalıq súwretlew arqalı qáliplesedi.
H.ÓTEMURATOVANÍŃ «HÚRLIMAN» ROMANÍ: DEREKLERI HÁM QAHARMAN OBRAZÍ
Bu maqolada qoraqalpoq shoiri Berdaqninә qizi Hurlimanning san’atga qanday kirib kelgani, uning dutor chalishga qattiq qiziqqanligi-yu, xalq orasida taniqli bo’lishida uning umr yo’ldoshining hissasi kata ekanligi haqida hayotiy ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, tahlil etilayotgan “Hurliman” romanidagi qahramon obrazini berish xususiyatlari, dialog va monologlarning badiiy xizmati masalalari ochib berilgan.
Adamzat jámiyetinde insanlardıń bir-biri menen pikir alısıw barısında, ásirese, shıǵarmalarda kórkemlik, ekspressivlik-emocionallıq súwretlewler, sóz mánisine itibar bolmasa pikirdiń tásirlilik kúshiniń tómenligi kórinedi.
ӘЖИНИЯЗ ҲӘМ ҚАРАҚАЛПАҚ ЖАЗБА ӘДЕБИЙ ТИЛИ
Мақалада қарақалпақ жазба әдебий тилиниң қәлиплесиўи ҳәм раўажланыўында Әжинияз Қосыбай улының (1824-1878) айрықша орны сөз етилген.
OĞUZ GRUBU TÜRK LEHÇELERİNDE BENZEŞME AFFINITY IN OGHUZ GROUP TURKIC DIALECTS
Çalışmada Oğuz grubu Türk lehçelerinde meydana gelen benzeşme, harf değişimleri, ünlü-ünsüz uyumları gibi içeriklere yer verilmiştir. Lehçeler içerisinde yer alan, ilerleyici benzeşme, gerileyici benzeşme, tam-yarım benzeşme gibi olaylar ayrı ayrı belirtilmiştir. Böylece var olan değişimler görünür bir şekilde gruplandırılmıştır.
MUHÂKEMETÜ’L-LUGATEYN’DE ASKERÎ TERİMLER
Nevaî’nin anlatımıyla, dönemin edebiyata hevesli gençleri Türk dilinin lügat zenginliğini, gramer şekillerinin esnekliğini bilmedikleri, Türk dilinin yeni sözcükler türetmedeki üstünlüğünün farkına varamadıkları için Farsça şiir söylemeye özenir olmuşlardı. Türk dilinin edebiyat ve sanatta ikinci plana atılması, yine Nevaî’nin anlatımıyla Türk milletinin farklı tabakalarına mensup pek çok kişinin çok iyi Farsça bilmesine rağmen Türkçe şiir söyleyenlerin azınlıkta olması, aradaki eşitsizliği bizlere çok iyi biçimde anlatmaktadır. Şüphesiz ki, Nevaî yüksek bir şahsiyete sahip, kusursuz bir edebiyat dili meydana getirmek istemekteydi. 1499 yılında Türkçe ile Farsçayı dillik deliller yoluyla karşılaştırarak, Türkçenin Farsçadan daha üstün olduğunu ispatlayan bu eser, değerini hiç kaybetmeyerek, çağlar boyunca Türk Dili üzerine yapılmış en büyük hizmetlerden biri olmuştur. Hazırladığımız bu çalışmada, adı geçen eserdeki askeri terimleri, isimler ve fiiller bazında ele alarak Çağdaş Türk Lehçelerindeki karşılıklarını bulmaya çalıştık. İsimleri gruplandırmada, sözcüğün kökünün almış olduğu ekleri kullanarak gruplandırdık.
POLYSEMY AND MONOSEMY IN THE ORIGIN OF ECOLOGICAL TERMS IN THE AZERBAIJANI LANGUAGE
Speaking about the presence of polysemy and unambiguity in the role of environmental terms, linguists note that in any case, the forms here are created by changing words and terms. By changing the meanings of terms, new terms appear. In such a situation, the semantic method is considered as one of the calculations of newly emerging, developing concepts. It is clear that any word and terminological system that deviate from the meaning or are subject to polysemy become the basis for representatives of new concepts and expressions. In the situation of such new concepts, it creates new lexical-semantic combinations, acquiring additional meanings in addition to the original ones. In the activity and formation of environmental terms, this method is used more widely.
Т.КАСЫМБЕКОВДУН “СЫНГАН КЫЛЫЧ” РОМАНЫНДАГЫ АКСЫ ГОВОРУНУН КОННОТАЦИЯЛЫК ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ
Бүгүнкү илимий макалабызда Т.Касымбековдун “Сынган кылыч” романындагыАксы говорунун өзгөчөлүктөрүнилик төөгө алдык. Көркөм чыгарманы жаратуучулар окуянын кайсы жерде болгонуна маани берип, ошол жердин сүйлөө өзгөчөлүктөрүн, салт-санаасын эске алат, антпесе, чыгарма реалдуулуктан чыгып калат. Жазуучу Кокон хандыгы мезгилиндеги Аксы жергесиндеги окуяларды, каармандардын образдарын ачып берү үдө жергиликтүү элдин сүйлөө кебине, говорго, өзгөчө маани берип, ар бир каармандын портреттик бейнесин реалдуу чагылдырган. Каармандардын чыныгы бейнеси автордун жеке сүрөттөө чеберчилигинин астында лексикалык, фразеологиялык, болгондо да говордук коннотациялар аркылуу образдуу, элестүү, таасирдүү сүрөттөгөн. Коннотацияны изилдөөлөргө алган бир катар илимий эмгектерге таянып, эне тилибизде илимий изилдөөлөрдү жасап, жергиликтүү говордук коннотациянын кебибизде ээлеген ордун ачып берүүгө аракеттендик.
ÁJINIYAZ SHAYÍR SHÍǴARMALARÍNDAǴÍ AYÍRÍM ARAB SÓZLERINIŃ MÁNILERI HAQQÍNDA
Maqalada XIX ásirde jasaǵan qaraqalpaq klassik shayırı Ájiniyaz Qosıbay ulı shıǵarmalarında ushırasatuǵın ayırım arab sózleriniń qollanılıwı úyrenilgen. Onda ayırım diniy mazmundaǵı arab sózleriniń házirgi qaraqalpaq tilindegi mánileri ashıp berilgen.
K.KARIMOV SHÍǴARMALARÍNDA PARADIGMATIKALÍQ QATNASTAǴÍ BIRLIKLER
Qaraqalpaq tili leksikasında mánilik ańlatılıwına iye birliklerdi omonim, sinonim, antonimlik tárepten jiklep úyrenemiz. Bir qatar ádebiyatlarda sózlerdiń mánilik bildiriliwin paradigmatikalıq qatnastaǵı birlikler dep te júritiledi.
SOMATIKALÍQ FRAZEOLOGIZMLER - ONÍŃ MÁNILIK TÚRLERINIŃ BIRI SÍPATÍNDA
Frazeologiya – qaraqalpaq til biliminiń úlken bir tarawı. Til iliminde frazeologiya onıń frazeologizmlerdi izertleytuǵın tarawı hám belgili bir tilge tán frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń jıyıntıǵı sıpatında túsiniledi.
ESKİ TÜRK YAZITLARINDA DEVRİK CÜMLE YAPISI ÜZERİNE
Türk dilinin en eski yazılı belgeleri olan üç büyük yazıt ve beraberinde ikinci kağanlık döneminden kalma birkaç küçük yazıt üzerinde durup içeriği ve tanıkları ile birlikte eski Türk yazıtlarında devrik cümle yapısını inceleyeceğiz. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları genellikle ‘Orhon Yazıtları’ adı ile anılmaktadır. Günümüze kadar gelebilen bu yazıtlar en eski ve çok değerli yazılı belgelerdir zira Köktürk alfabesi ile yazılmış yazıtlar arasında en büyükleri olup en az tahribata uğrayanlardır. Üçüncü bir yazıt da Tunyukuk yazıtıdır. Orhon yazıtlarından daha eski bir tarihte yazılıp dikilmiştir. I. Köktürk Kağanlığından (552-588) başlayarak Köktürk devletinin öyküsünü aktarırlar. Başka bir deyişle devletin siyasi ve kültür tarihini yansıtırlar. Yazıtlarda bir kağanın veya bir kahramanın başarı için yapması gerekenler anlatıldığı gibi iyi bir kağanın veya iyi bir devlet adamının yönetiminde halkın içinde bulunduğu refah ya da içine düştüğü kötü durum dile getirilir. Sadece bir mezar taşı olmayıp aynı zamanda bir siyasi beyannamedir.Anlatım tarzı canlı ve samimi olmakla birlikte milli gurur ve heyecanı da dile getirmektedir1.
ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИНДЕ «ЖАҚСЫ АДАМ/ЖАМАН АДАМ» КОНЦЕПТИНИҢ ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕРДЕ СӘЎЛЕЛЕНИЎИ
Мақалада қарақалпақ тилиниң фразеологизминде қолланылатугын «жақсы адам/жаман адам» кон- цептлери сѳз етилген. Олардың қолланылыў ѳзгешеликлери, әҳмийети, қарақалпақ фольклор текстлеринде фразеологизмлердиӊ өзине тән белгилери, мәнилери лексика-семантикалық жақтан жүдә бай екенлиги анықланған ҳәм анализленген.
ДҮНЬЯ ТИЛ БИЛИМИНДЕ СЫПАЙЫЛЫҚ КАТЕГОРИЯСЫНЫҢ ИЗЕРТЛЕНИЎИ
Тил билиминде сөйлеўшиниң эмоцияларын билдириў ҳәм тыңлаўшының эмоциональ сфера- сына тәсир етиў ушын қолланылатуғын тил бирликлери ҳәр тәреплеме үйренилмекте.
KÓRKEM SHÍǴARMALARDA DIALEKTIZMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Mazkur maqolada badiiy asar tilida dialektizmlarning qullanilish maqsadi haqida, frazeologik dialektizm, kiyim-kechak, uy ruzǵor buyımlari, ósimlik atamalariga oid dialektizmlar, tabu dialektizmlar, etnografizmga oid dialektizmlar haqida sóz boradi.
ENHANCING LANGUAGE LEARNING THROUGH MEDIA TECHNOLOGIES: A FOCUS ON ENGLISH EDUCATION FOR YOUNG LEARNERS
The integration of media technology in English language education has become essential in improving gram- matical competence, particularly for A1 level students. This article explores the use of modern pedagogical meth- ods, media tools, and computer-based programs in teaching English in primary school classrooms. It highlights the role of media technology in enhancing students' imagination, increasing retention and developing individual abilities. By utilizing multimedia materials such as videos, audio and graphics, teachers can create engaging and effective lessons. The implementation of media technologies aligns with global trends in education, contributing to a more interactive and personalized learning experience for young learners.
ÁJINIYAZ HÁM Sh.SEYTOV SHÍǴARMALARÍNDAǴÍ FONO ÓZGERIS HÁM FONO STILISTIKALÍQ ÓZGESHELIKLER
Bu maqolada badiiy asar tilining fono stilistik tahlili haqida so’z boradi. Qoraqalpoq adabiyotida o’z o’rniga e’ga bo’lgan shoirlar Ajiniyoz va Sh.Seytovning asarlariga fono stilistik tahlil olib borilgan. Fono stilistik qurollarning xususiyatlari misollar yordamida ochib berilgan.
“NÓKIS” TOPONIMINIŃ KELIP SHÍǴÍWÍ HAQQÍNDA AYÍRÍM KÓZQARASLAR
Maqolada Nukus nomining kelib chiqishi haqida turli fikrlar va ilmiy fikrlar keltirilgan. Afsonalarda Nukus shahri nomining qush so‘zidan kelib chiqqanligi ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, olimlarning va tadqiqodchilarning ko‘pi “Nukus: nomini “Nukus” urug‘i bilan bog‘laydi. Nukus haqidagi afsonalar afsonaligicha qoladi. Albatta, ushbu maqolada barcha afsonalarni takrorlash yoki ularning mazmun-mohiyatini qisqacha aytib berishning iloji yo‘q.
ÁJINIYAZ SHÍǴARMALARÍNDA TURAQLÍ TEŃEWLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Bu maqolada badiiy asar tilining xususiyatlaridan bo’lgan troplarning asosan, o’xshatishlarning ahamiyatli taraflari tahlil qilingan. Badiiy ijodkorlarning orasida qoraqalpoq xalqining atoqli shoir Ajiniyoz shoirning asarlaridagi turg’un o’xshatishlarning xususiyatari misollar yordamida ochib berildi.