"Academic book" MChJ hamda hamkor tashkilotlar bilan o'tkazilayotgan konferensiyalar.
Әбдираман Өтепов ‒ драматургия ҳәм миллий театрдың тийкарын салыўшылардың бири болды. Ол 1905-жылы Қоңырат районында туўылған. Ә.Өтеповтың миллий театрымыз бенен көркем әдебиятымызды раўажландырыўдағы дөретиўшилик ислери 1919-жыллары, яғный он төрт жасларынан басланады.
Abdiraman Ótepov ‒ qaraqalpaq dramaturgiyasınıń tiykarın salıwshılardıń biri. Ol talantlı dramaturg, rejissyor, sázende, kórnekli teatr iskeri sıpatında qaraqalpaq xalqınıń tariyxında belgili iz qaldırǵan insan.
ӘБДИРАМАН ѲТЕПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА ДӘЎИР ШЫНЛЫҒЫНЫҢ СҮЎРЕТЛЕНИЎИ
Ҳәр бир дәўирде сол жәмийеттеги халық турмысын жарытып бере алатуғын көркем сөз усталары болады. XX әсирдиң басында жүз берген үлкен өзгерислер ҳәр бир халықтың белгили дөретиўшилерин жүзеге алып келди. Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик академиялық музыкалы театры Қарақалпақстанның ески театрларынан болып, 1926-жылы «Таң нуры» труппасы тийкарында пайда болған. Ә.Ѳтепов усы театрдың шөлкемлестирилиўине өзиниң үлкен үлесин қосқан Зәрип Қасымов, Қ.Аўезов, А.Бегимовлар менен бир қатарда тилге алынады.
ӘБДИРАМАН ӨТЕПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ ӨЗГЕШЕЛИКЛЕРИ
Ә.Өтепов қысқа ғана өмир сүрди (1905-1934-жыллар). Оныӊ көркемлиги жоқары драмалық шығармалары Т.Алланазаров ҳәм Қ.Айымбетовлар тәрепинен изертленди. Ә.Өтеповтан мийрас болып «Теӊин тапқан қыз» драмасы менен «Бояўшы ўәкил», «Гүман», «Одеколон», «900 грамм» ҳәм «Еки баслы суўқабақ» комедиялық дөретпелери қалды. Оныӊ «Теӊин тапқан қыз» драмалық дөретпеси тамашагөйлер тәрепинен қызығыўшылық пенен күтип алынды. Еӊ дәслеп «Шәлеке бай» атамасы менен жарық көрген бул шығарма кейин қайта исленип, «Теӊин тапқан қыз» атлы драмалық шығармаға айналдырылды [3:20-27]. Дәслеп бул драмалық шығарманыӊ «Шәлеке бай» атамасында дөретилиўи, драматургтиӊ Шәлеке образына айрықша итибар аўдарғанлығын көрсетеди.
ӘБДИРАМАН ӨТЕПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ СОЦИАЛЛЫҚ-ПОЭТИКАЛЫҚ ТАЛҚЫНЫ
Қарақалпақ əдебиятында ҳақыйқый драматургиялық өнердиң негизи ХХ əсирдиң басында қаланды. Халықты ғалаба саўатландырыў ҳəм мəдениятты раўажландырыўды талап еткен бул дəўир белгили дəрежеде табыслы болды. Театрлық түсиниктиң қәлиплесиўинде 1926-жылы қурылған «Таң нуры» труппасының хызмети тиккелей тәсир етти. Усы труппа арқалы тамашагөйлер сахналық өнердиң дәслепки үлгилери менен танысып, миллий драматургияға деген қызығыўшылығы артты. Қарақалпақ драматургиясы тараўына усындай жаңалықларды ең дәслепки алып келиўши кәрўан қатарының басында Ә.Өтепов та турды.
Белгили прозаик жазыўшы Өтеген Айжанов 1925-жылы 25-январьда Мойнак районыныӊ 10-аўыл кеӊесинде туўылған. Ө.Айжановтыӊ дөретиўшилиги Мойнақ балықшыларыныӊ турмысы менен тығыз байланыслы. Оныӊ дөретпелеринде Арал балықшыларыныӊ өмири өзиниӊ көркем сәўлелениўин тапты.
ӨТЕГЕН АЙЖАНОВТЫҢ ГҮРРИҢЛЕРИНДЕГИ КӨРКЕМ ШЕБЕРЛИК
Қарақалпақ әдебиятында 1950-жыллары ҳәрекетшең және актив жанр есапланған гүрриңниң баслы темасы урыс ўақыялары, пахтакеш, колхозшылар, тракторшылар, агрономлар, ески қалдықларға гүрес сыяқлы темалар болды. Негизинде, қандай жанр болыўына қарамастан, жазыўшыға тән нәрсе – оның шийеленискен терең өмирлик конфликтлер таба билиўлиги деп, айтсақ болады.
ҚАРАҚАЛПАҚ ДӘСТҮР ҚОСЫҒЫ СЫҢСЫЎ ҲӘМ ОНЫҢ ИДЕЯЛЫҚ МАЗМУНЫ
Шаңарақлық той дәстүр қосықларының бири – сыңсыў. Қарақалпақ халқында сыңсыў қыз узатыў тойында айтылған. Сыңсыў қосықларының мазмунында тийкарынан узатылатуғын қыздың кеўил-кеширмелери, ишки сезим-туйғылары, дәртли толғаныслары баянланады. Сыңсыўдың тийкарғы объекти қыз, сонлықтан қосықта оның руўхый ҳалаты сәўлеленип, турмыс-тәғдириниң өзгеше болыўына себепши болған жәмийетке, социаллық турмысқа, елдеги теңсизлик пенен әдалатсызлықтың ҳүким сүриўине, өз мақсети ҳәм үстемлигин дүнья мүлки, байлығы менен әмелге асырып, қызлар ерки ҳәм муҳаббатын аяқ асты етип атырған бай адамларға, сондай-ақ, байлыққа қызығып (қызының қалыңына алған қалың малына) яки абырой-мәртебеге ерисиўди ойлаған әкелер менен ағаларды (әжаға), тәғдириниң ғарры, бай адамларға байланыўына себепши болған жеңгелери менен апаларына наразылық кейпияты бериледи.
2002–2012-JİLLARDAǴİ QARAQALPAQ PОVESTLERINIŃ RAWAJLANİW BAǴDARLARİNA QİSQASHA SİPATLAMA
Kórkem realistlik prоzanıń basqa túrleri sıyaqlı pоvest janrı shıǵarmaları hár bir оn jıllıqlar aralıǵında túr hám janrlıq, ideya-tematikalıq, kórkemlik jaqtan da ádewir dárejede óskenligi menen ózgeshelenip turadı. Biz bunı 2002-2012-jıllardaǵı «Ámiwdárya» jurnalında basılıp shıqqan pоvestlerdiń sanı hám sapası menen de belgilep ótsek bоladı. Álbette, 1990 hám 2000-jılları ǵárezsizliktiń dáslepki оn jıllıqlarında elimizde ótiw dáwiriniń qıyınshılıqları sebepli jazıwshı-shayırlarımız hám kórkem óner tarawı хızmetkerleri ushın kitap shıǵarıw úlken mashqalaǵa aylanǵanlıǵı sır emes.
«ҒӘРИП-АШЫҚ» ДӘСТАНЫНЫҢ БАҚСЫ-ЖЫРАЎЛАРДАН ЖАЗЫП АЛЫНЫЎЫ ҲӘМ БАСПАДА БАСЫП ШЫҒАРЫЛЫЎЫ
XVIII әcирдиң орталарынан баслап орыс илимпазлары қарақалпақ фольклоры үлгилери менен қызыға баслайды. Муравин ҳәм Гладышевлар 1740-1741-жыллары Орскиден Хийўаға кетип баратырғанда жол бойы қарақалпақлар арасында этнографиялық жазыўлар жүргизеди. Қарақалпақларға тийисли материалларды П.Рычковта жазып алады.
ҚАРАҚАЛПАҚ ӘДЕБИЯТТАНЫЎЫНДАҒЫ ДӘСЛЕПКИ ИЗЕРТЛЕЎЛЕРДЕ ҚОЛЛАНЫЛҒАН ИЛИМИЙ МЕТОДЛАР
ХХ әсирдиң жемиси болған қарақалпақ әдебияттаныўы – халқымыздың көркем қыялының шарықлаўы және илимий ой-пикириниң тереңлесип ҳәм кеңейип барыўы нәтийжесинде жүзеге келген қубылыс болып табылады. Миллий әдебияттаныўдың пайда болыўы өткен әсирдиң биринши шерегине туўра келеди, бунда ең әўели миллий әдебий сын әдебий, илимий ой-пикирдиң дәслепки көриниси ретинде ортаға шықты ҳәм өзинен соң илимий изленислердиң жүзеге келиўи ушын шәраят жаратты. Дәўирдиң тың мәселелерине қурылған изленислер, өз гезегинде, изертлеўшилерге әдебият ҳаққындағы илимге кирип келиўге ҳәм буннан соңғы ўақытлары илимий дөретиўшилик пенен тыянақлы түрде шуғылланыўға жол ашып берди.
ӘБДИМУРАТ АТАЖАНОВТЫӉ ГҮРРИӉЛЕРИНИӉ СЮЖЕТЛИК, КОМПОЗИЦИЯЛЫҚ ӨЗИНШЕЛИКЛЕРИ
Миллий ғәрезсизлик жыллары әдеўир өтип, миллий идеологияныӊ жеӊислери базар экономикасыныӊ қыйыншылықларын жеӊиў жолларында бираз табысларға ерисе баслады. Соныӊ қатарында руўхыйлығымыздыӊ бир саласы болған қарақалпақ әдебияты түрли жанрлар бойынша алға илгерилеп, романшылығымыздыӊ үлкен табыслары, повестьлердиӊ идеялық тематикалық түрлениўи менен жанрлық стиллик раўажланыўлары қатары көркем прозаныӊ гүллениўи, оныӊ сан жағынан әдеўир дәрежеде көзге түсиўи менен бирге, қысқа ҳәм көлемли шығармалардыӊ басып шығарылыўы, гүрриӊлердиӊ дөретилиўи ҳәм олардыӊ өзине тәнликлери, қайнаған турмыс-өмир шынлығыныӊ ҳәр қыйлы ўақыяларыныӊ сюжетлик конфликтлик формаларға айланып, гүрриӊлердиӊ ишки компонентлериниӊ де түрленип көзге тасланыўлары ҳәзирги қарақалпақ көркем сөз өнериниӊ үлкен табысларыныӊ қатарына жататуғынлығы ериксиз түрде өзине тартады.
Ғәрезсизлик дәўири көркем әдебияттыӊ раўажланыўына кеӊ жол ашып берди. Әдебияттаныў илиминиӊ де ҳәр қыйлы бағдарда раўажланыўына мүмкиншилик жаратылды. Көркем әдебиятты көбирек көркемлиги, жанрлық-стильлик өзгешеликлери, жазыўшылардыӊ көркем-эстетикалық көзқараслары тийкарында изертлеў жолға қойылды.
BETASHARLARDA DIDAKTIKA HÁM YUMOR-SATIRA
Qaraqalpaq salt-dástúr jırlarınıń bir túri-betasharlar bolıp esaplanadı. Betashar óziniń mazmunı hám forması boyınsha oǵada áhmiyetli jasawı jaǵınan uzaq keleshekke iye dástúr qosıqlarınıń biri. Onıń tiykarǵı ideyası taza túsken kelinshekti jańadan kelgen jeri menen tanıstırıw,kelinshekke násiyat aytıwdan ibarat.Usınday ideyalıq baǵıtı haqqında eń dáslepki ret pikirlerdi N.Dáwqaraev óz miynetinde bılay keltiredi: “Betasharda aytılatuǵın qosıqtıń mazmunı kelinge ádepli bol, qáyin ene,qayın atańdı, kúyewińdi, awıldıń jası ulli, jası kishilerin sıyla, degen qusaǵan násiyat aytıwdan ibarat boladı.
ҚОРАҚАЛПОҚ ШЕЪРИЯТИ ЖАНРЛАРИНИНГ 2002-2012 ЙИЛЛАРДАГИ РИВОЖЛАНИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ ТАВСИФИ
2002-2012 йиллардаги қорақалпоқ шеъриятининг изланиш ва янгиланиш сифатига эга бўлган босқичида шоирлар томонидан бевосита асарнинг ўзагини излаш, шеърлардаги субъективлик ортди. Лирик-фалсафий йўналиш кенгайди. Модернистик тафаккур хусусияти кучайди. Метафорик, рамзий, кинояли тил кенг қўлланилди. Бу даврдаги поэзия жанрларидаги янгиланишлар жанрнинг мазмунида ва шаклида, ижодкор услубида ўзгаришлар билан кўзга ташланди. Икки қаторли, уч қаторли, тўрт қаторли шеърлар (мураббалар), иккиликлар, хоккулар, тўртликлар, рубоийлар, ғазаллар, фардлар, эркин шеърлар, поэмалар ва ҳ.к. жанрлар ички ва ташқи ўзгаришлари билан қўлланилди.
ҚАРАҚАЛПАҚ ПОЭЗИЯСЫНДА БАЛЛАДА ЖАНРЫНЫҢ РАЎАЖЛАНЫЎЫ
Қарақалпақ поэзиясы бүгинги күнги уллы табысқа дәўир руўхын жырлаў, адамзаттың ең прогрессив ҳәм интернационаллық характерге ийе ой-пикирлерин, тилек ҳәм әрманларын көркемлик пенен сүўретлеў, адамзатқа руўхый азық бағышлайтуғын ең жақсы эстетикалық идеалларды усыныў арқалы еристи.
ҚАРАҚАЛПАҚ ПОРТРЕТЛИК ОЧЕРКЛЕР (2002–2006-жыллар)
Очерк дөретиўшиден ҳақыйқый шеберликти талап ететуғын, қурамалы талапшаң, жаўынгер жанр есапланады. Себеби, бул жанрда қәлем тербеткен жазыўшы факт пенен бирге, көркемлеў қуралларында өз орнында дурыс пайдалана билиўи керек. Қарақалпақ прозасында кейинги дәўирлери көркем публицистиканы байытып, раўажландырып киятырған авторға көркем фантазия менен әдебий шеберликти қолланыўға мүмкиншилик жаратып беретуғын очерктиң бир қанша түрлери солардан биографик, ҳүжжетли, портретлик, жол сапарнама, суд, илимий, проблемалық очерклер газета ҳәм журналларда өз көринисин таўып киятыр.
QARAQALPAQ TILINDE TERMIN JASAWDİŃ TIYKARǴİ ÓZGESHELIKLERI
Qaraqalpaq tiliniń leksikasında termin sózlerdiń payda bolıwında belgili bir kásip tiykarǵı orındı iyelegen. Ázelden biziń ata-babalarımız belgili bir kásip penen shuǵıllanıp kelgen (Diyqanshılıq, sharwashılıq, balıqshılıq, ónermentshilik hám t.b.). Sol kásipke tiykarlanıp, termin sózlerdi keltirip shıǵarǵan. Kásiplik leksikaǵa baylanıslı sózlerdi úyreniw rus til biliminde ádewir erte baslanǵan. XVIII ásirdiń ortalarınan baslap-aq, turmıstıń hár qıylı tarawlarına baylanıslı kásiplik terminler jıynala baslaǵan.
ӘБДИМУРАТ АТАЖАНОВТЫҢ «ЖАТ ЖУРТТА ЖАПА ШЕККЕН АДАМ» ШЫҒАРМАСЫНДА ФАКТЛЕРДИҢ КӨРКЕМЛЕНИЎИ
Жазыўшы Ә.Атажанов шығармалары карақалпақ тилиниң лексикалық өзгешелиги менен ажыралып турыўы менен бирге, халқымызға белгили адамлардың турмысын реал сүўретлеўи, ҳүжжетлерге сүйениўи, фактлерден өнимли пайдаланыўы менен де қунлы. Мысалы, оның «Сапалақ палўан» («Әмиўдәрья»,1978, №3) ҳүжжетли повестинде қарақалпақ елиниң белгили палўаны Сапалақ ата Шамуратовтың 1938-жылдан баслап 1952-жыллар аралығында Өзбекстанның миллий гүрес бойынша биринши мәртебе чемпионлыққа ерискенлиги, оныӊ тәбият тәрепинен берилген тәбийий күши, таңқаларлық ғайраты, беллесиў пайытындағы орын атамалары ҳақкындағы бай мағлыўматлар, ўақыялар анық фактлер менен сүўретленеди.
БЕРДАҚТЫӉ ТАРИЙХЫЙ-ЭПИКАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫН ИЗЕРТЛЕЎ ДӘРЕЖЕСИ (1960–1980-жыллар мысалында)
Ҳәр қандай халық яки миллеттиң мәнаўиятын оның тарийхы, өзине тән үрп-әдет дәстүрлери, турмыслық қәдриятларынан айырып көз алдымызға келтириўге болмайды. Бунда руўхый мийрас, мәдений байлықлар, әййемги тарийхый естеликлер ең әҳмийетли факторлардың бири болып хызмет ететуғынлығы тәбийий.
ҚАРАҚАЛПАҚ ФОЛЬКЛОРЫ САБАҚЛЫҚЛАРЫ ҲӘМ ОЛАРДЫҢ ӘМЕЛИЙ ӘҲМИЙЕТИ
Фиолология илимлериниң докторы, профессор Қабыл Мақсетов ҳаққында «Мақсетов мектеби» атлы илимий очерктиң авторлары Қ.Мақсетовтың илимий ҳәм әмелий мийнетлериниң дизимин тематикалық тәртипте берип, алым тәрепинен жазылған сабақлық ҳәм оқыў бағдарламалардың да дизимин келтиреди.
Kórkem shıǵarmalardı tallaw barısında onıń tárbiyalıq áhmiyetine hám janrlıq ózgesheliklerine ayrıqsha toqtap ótiw zárúr. Folklor yaki jazba ádebiyat úlgisi, dóretiwshiniń ómirbayanın, epikalıq, lirikalıq, dramalıq shıǵarmalardı dóretiw sheberliklerin tallaǵanda pedagogikalıq maqsetlerdi kózde tutqan maqul. Bul táreplerine itibar berilmese gózlegen tiykarǵı maqset nátiyjesiz bolıp qala beredi. M.Mirqasımovanıń kórsetip ótkenindey: “Ádebiy tallaw qosıq yaki prozalıq shıǵarmalardı kórkem oqıwdan baslanadı. Oqıw dawamında dóretiwshi jaratqan oy-pikirler túsindiriledi, ózlestiriledi.
SAYLAWBAY JUMAĢULOVTÍŃ “BALALÍǴÍMNAN BIR ELES” POVESTINIŃ SYUJETLIK ÓZGESHELIKLERI
“Hár qanday proza janrında dóretilgen shıǵarmalar ushın eń baslı shártlerdiń biri bul – turmıs shınlıǵı menen dáwir haqıyqatlıǵın kólemli, bazda epopeyalıq sıpattaǵı keń masshtablı waqıyalar menen shım-shıtırıq, qım-qıyǵash hádiyselerdi keń túrde qamtıp alıp súwretlew bolıp esaplanadı” [2:7]. Óytkeni, álemniń bir pútin filosofiyalıq koncepciyası joq shıǵarma roman bola almaydı. S.Jumaģulovtıń “Balalıģımnan bir eles” povestinde syujettiń keń kólemliligi, syujetlik baǵdarlardıń keń qatlamlılıǵı qaharmanlardıń minez-qulqın tereńnen ashıwǵa, súwretlenip atırǵan dáwirdi keńnen alıp sáwlelendiriwge jumsaladı. Povestte syujettiń burınǵıday dástúriy – izbe-iz túrdegi waqıyalardı dizip, sada súwretlew arqalı emes, al, utımlı, tásirsheń poetikalıq formalar bolǵan dialog, qaharmanlardıń gúrriń etip beriwleri, keń túrdegi awızeki áńgimeleri sıyaqlı sáwlelendiriw arqalı jasalawı dıqqattı ayrıqsha ózine tartadı.
TIL BILIMINDE TOPONIMIKANIŃ TEORIYALIQ SIPATLAMASI
Toponimika – til biliminiń geografiyalıq obyekt atların úyreniwshi áhmiyetli tarawı. Ol onomastikanıń bir baǵıtı sıpatında qáliplesken bolıp, jer atamalarınıń kelip shıǵıwı, dúzilisi, leksikalıq-semantikalıq ózgeshelikleri hám sociallıq funkciyaların úyrenedi. Mámleketimizde bul tarawdıń rawajlanıwı ǵárezsizlik jıllarında jańa basqıshqa kóterildi.
JÚREK KOMPONENTLI FRAZEOLOGIZMLERDIŃ STRUKTURALÍQ TIPLERI
Frazeologiya – til biliminiń eń úlken tarawı bolıp, tildiń rawajlaniw barısında mudamı jańasha mánilerdi payda etedi rawajlandırıp otıradı. Qaysı tilde bolsa da frazeologiyalıq sóz dizbekleri bir neshe dáwirdiń jemisi esaplanadı. Buǵan dálil sıpatında qaraqalpaq tilshi ilimpaz J.Eshbaevtiń “Frazeologiyalıq dizbekler bir waqıtları birden payda bolıp qalmastan, tildiń rawajlanıwı menen birge bul da udayına rawajlanıp, jańadan payda bolıw arqalı tildiń leksikasın bayıtıp otıradı.”- degen pikirin keltirip ótsek boladı
NÓKIS QALASÍ ODONIMLERINIŃ GRAMMATIKALÍQ QURÍLÍSÍNA QARAY TÚRLERI (KÓShE ATAMALARÍ MÍSALÍNDA)
Odonim – lingvistikalıq termin bolıp, toponimika iliminiń quramında úyreniledi. Terminler dáslep quramalı hám túsiniksizdey bolıp kóringeni menen, olardı tereńirek úyrengenimizde olardıń tórkininde belgili bir mánisti óz ishine alǵan boladı. Áne, usılar ilimde úyreniledi hám jetilistiriledi.
ЎРТА ОСИЁГА АМУДАРЬЁ ЭКСПЕДИЦИЯСИНИНГ ТАШКИЛЛАШТИРИЛИШИНИНГ ТАРИХИЙ САБАБЛАРИ
Ҳар бир халқ маълум бир табиий ва ижтимоий муҳитда яшайди ва ривожланади. Биз ўрганаётган даврда қорақалпоқ халқи ўз тарихини жуда оғир табиий ва сиёсий шароитларда яратган. Ўша пайтларда қорақалпоқларнинг табиий муҳити аҳоли учун яхши деҳқончиликни йўлга қўйиш учун ноқулай эди. Чунки, бир томондан қорақалпоқ халқи бевосита теварак-атрофга табиатга боғлиқ бўлиб, айнан шу нарса асосан хўжалик турларини ва унинг ривожланиш йўналишларини белгилаб берган.
IBRAYIM YUSUPOV LIRIKASİNDA TÁRIYP JANRİ
Dúnya ádebiyatında barlıq dáwirlerde hám ádebiyattanıwdıń áhmiyetli izertlew obyekti bolıp kelgen janrlardıń biri bul táriyp yamasa maqtaw qosıqları. Oytkeni, ádebiyat tariyxında ázelden arnawlar, ullı waqıyalardı yamasa shaxslardı, ayrıqsha talantqa iye insanlardı, gózzallardı, watandı táriyplew, maqtaw dástúrge aynalǵan. Onıń eń áyyemgi dárekleri antik grek hám rim ádebiyatınan baslanǵan. Pindar, Goraciy sıyaqlı shayırlardıń usı janrdaǵı birqansha dóretpeleri búgingi kúnde de táriyp janrınıń tiykarǵı túrlerine dárek sıpatında xızmet etpekte.
“BAS” KONCEPTINIŃ DÚNYANÍŃ TILLIK KARTINASÍNDA SÁWLELENIWI
Til hám mádeniyat arasındaǵı óz-ara baylanıslar, olardıń individual hám ulıwma ózgesheliklerin úyreniw, zamanagóy til biliminde áhmiyetli máselege aylandı. Lingvokulturologiyanıń rawajlanıwı menen birge, koncept túsinigi kóplegen izertlewlerde oraylıq orın iyeley basladı. Konceptual izertlewler arqalı, tildiń iskerlikke tásiri, mádeniyatlar arasındaǵı ayırmashılıqlar hám uqsaslıqlar túsindirilmekte.
Dúnya ádebiyatında áyyemgi ádebiy miyraslardı obraz hám syujetlerdi qayta janlandırıw yamasa jańa mazmundı antik obrazlardıń boyına sińdiriw arqalı sáwlelendiriw usılları bar. Bunday usıllar dóretiwshige poetikalıq izlenislerinde unamlı nátiyje beriwi múmkin. Ásirese, áyyemgi, ázelden belgili bolǵan obrazlardan paydalanıw dástúri ádebiyatta jıyı qollanıladı. Bunday obrazlar hár bir xalıq ádebiyatında, folklorında ushırasadı.
QARAQALPAQ XALİQ JAŃILTPASHLARİ TILINDE ÓLSHEM HÁM PUL BIRLIKLERINIŃ QOLLANİLİWİ
Hár bir xalıqta uzınlıqtı, aralıqtı, salmaqtı ólsheytuǵın ólshem birlikleri bar. Ólshem birligi kólem, mólsher hám shama mánilerine iye bolıp keledi [1:364]. Olardıń hár birine arnawlı atamalar qoyılǵan. Qaraqalpaq xalqında da erte dáwirlerden berli áwladtan-áwladqa ótip kiyatırǵan ólshem birliklerine baylanıslı bir qansha sózler bar. Olardan tanap, arshın, gez, batpan, onseri, aǵarı, qadaq hám basqalardı atap ótsek boladı.
“JÁHÁNSHA” DÁSTANÍ TILINDE FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Qaraqalpaq tili ilimindegi sońǵı waqıtları qáliplesip atırǵan lingvofolkloristika tarawı keń izlenislerdi talap etpekte. Lingvofolkloristika til iliminiń jańa tarawı bolıp, onıń izertlew obyekti folklorlıq tekstler bolıp tabıladı. Onıń tiykarǵı lingvistikalıq wazıypası folklordıń tilin izertlewden ibarat. Folklorlıq tekstlerdiń tilin úyreniw, onıń fonetikalıq ayrıqshalıqları, leksikalıq ózgesheliklerin, morfologiyaliq, sintaksislik qurılısın, stillik belgilerin, sózlik quramın, onıń tarıyxıy shıǵısı boyınsha túrlerin úyreniw, izertlew til ilimindegi áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp esaplanadı.
QARAQALPAQ XALİQ JAŃİLTPASHLARİ TILINDE KÓRKEM ÓNER, MUZIKA MÁDENIYATİNA BAYLANİSLİ ATAMALARDİŃ QOLLANİLİWİ
Kórkem óner hám muzika mádeniyatı insaniyat tariyxında úlken áhmiyetke iye bolıp, jámiyettiń rawajlanıwında kerekli faktorlardıń biri sıpatında xizmet atqaradı. Hár bir xalıqtıń ózine tán kórkem óneri boladı. Ol arqalı sol xalıqtıń tariyxın, úrip-ádetlerin hám kózqarasların túsinip alıw múmkin. Al, muzika mádeniyatı bolsa, túrli xalıqlardıń muzikalıq ásbapları, namaları, dóretiwshilik usılları járdeminde sáwlelendiriledi. Qaraqalpaq xalqında erte dáwirlerden baslap, óner túsinigi, onıń jámiyet turmısında tutqan ornı, qanday da bir óner yáki kásiptiń iyesi bolıw, onıń sırların úyreniw, sol ónerdiń jetik mamanı bolıw, muzika mádeniyatı, jıraw hám baqsılar tárepinen atqarılatuǵın namalar sıyaqlı túsinikler qáliplesken.
ОҒУЗ-ҚЫПШАҚ ДӘЎИРИ ЭПОСЫНДА ШЕШЕНЛИК ӨНЕРИ
Шешенлик өнериниң дәслепки үлгилери Аралбойы аймағында Орта әсирлерде жасаған оғуз қәўимлеринде ҳәм де олардың дәўиринен қалған “Қорқут ата китабы”, “Оғузнама” сыяқлы шығармаларда да көринеди. 921-922-жылларда (ҳижрий 309-310-жыллар) Аббасийлер династиясынан шыққан Бағдад халифы Абул-Фадл Жафар ибн Абдуллаҳ әл-Муқтадир Биллах (908-932-жж.) өз елшиханасын ҳәм саўда кәрўанын Булғарияда халифалықтың сиясий аўқамын орнатыў мақсетинде Едил Булғарлары патшасына жибереди.
QARAQALPAQ BALALAR ÁDEBIYATÍNDA YUMOR HÁM SATIRANÍŃ PAYDA BOLÍW DEREKLERI
Balalar ádebiyatı – kórkem ádebiyattıń bir túri. Balalar ádebiyatı da kórkem ádebiyat sıyaqlı ádebiyattıń eń tiykarǵı quralı bolǵan kórkem sóz arqalı balalardıń turmısın súwretlew, turmısımızda balalardıń tutqan ornın belgilewdi olardıń is-háreketi hám minez-qulqı arqalı ashıp beriwdi názerde tutadı. Balalar ádebiyatında balalardıń tábiyatına tán bolǵan kórkem sózler jas áwladtıń oy-sezimlerine ıqshamlıq penen tereń sińip baradı hám bul ádebiyatta xalqımızdıń keleshek iyeleri bolǵan balalardan kútetuǵın arzıw-ármanları, maqsetleri qosa jırlanadı.
MURAT BEGIMOVTİŃ “SHAPAN ÁPSANASİ” DRAMASİNİŃ POETIKASİI
Murat Begimov 2015-jılı Qaraqalpaq quwirshaq teatrina bas rejissyor etip tayınlanǵanınan keyin qaraqalpaq quwırshaq teatrınıń saxnasında tereń mazmunlı shıǵarmalar jaratılıw dáwiri baslandi desek aljaspaǵan bolamız. Onıń qálemine tiyisli “Shapan ápsanası”, “Batır qoyan”, “Miynet túbi ráxát”, “Qırıq qız”, “Aldar kóse” hám basqa da spektaklleri quwırshaq teatrı saxnasınıń gúldástesine aylandı Al, 2016-jılı bolsa teatr Respublikalıq Quwırshaq teatrlarınıń X festivalında dramaturg P.Aytmuratovtiń “Sharyar” pyesasi tiykarinda M.Begimov saxnalastirgan spektakl menen qatinasip, siyli orindi iyeledi.
QARAQALPAQ BALALAR DRAMATURGIYASİNİŃ JANRLİQ ÓZGESHELIGI
«Drama» – grek tilinen alınıp – «háreket» degen mánini ańlatadı. Yaǵnıy, saxna ushın arnawlı túrde jazılǵan, dialog formasındaǵı syujetli shıǵarma. Drama termin sıpatında eki mazmunda qollanıladı: Birinshi, keń mánidegi drama – ádebiyattıń úsh túriniń biri (lirika, epos, drama); yaǵnıy dramalıq formalar lirikada, eposta da, dramanıń ózinde de bolıwı múmkin. Al, ekinshisi tar mánidegi drama qatardaǵı dramaturgiyalıq janr. Dramalıq janrlar menen dramatizm eki qıylı túsinikler ekeni belgili. Dramatizm basqa ádebiy túrdegi shıǵarmalarda da berile beredi. Biraq dramalıq shıǵarmalarda dramatizm tiykarǵı orındı iyeleydi. Sebebi, waqıyanıń rawajlanıwında keskinlikti payda etetuǵın da dramatizm bolıp esaplanadı.
KÓP KOMPONENTLI ARALAS QOSPA GÁPLERDIŃ STRUKTURA-SEMANTIKALÍQ TÚRLERI
Qaraqalpaq tili sintaksisi sheńberinde qospa gápler haqqındaǵı ilimiy hám teoriyalıq kózqaraslar elege shekem tolıq qáliplespegen bolıp, bul baǵdarda bir qatar sheshimin kútip turǵan máseleler bar. «Qospa gáplerdiń dizbekli, baǵınıńqılı hám dánekersiz túrlerin anıq parıqlaytuǵın qaǵıydalardıń jeterli dárejede anıqlanbaǵanlıǵı, gáplerde dáslepki komponent bayanlawıshlarınıń funkciyaların sheklew, dizbeklilik hám baǵınıńqılıqtı bildiriwshi sózlerdiń tolıq anıqlanılmaǵanlıǵı, qospa gáplerdiń semantikalıq túrleriniń bir-birine aralastırılıp qaralıwı»[1.8] sıyaqlı áhmiyetli máseleler ele óz sheshimin taba qoymadı. Sintaksis tarawınıń kópshilik máselelerinde tartıslı mashqalalar elege shekem bar bolıp esaplanadı.
KÓRKEM SHİǴARMALARDA DIALEKTLIK OMONIMLERDIŃ QOLLANİLİWİ
Omonimler sırtqı forması boyınsha birdey, ańlatıp turǵan mánisi bir-birine hesh qanday jaqınlaspaytuǵın, barlıq waqıtta birdey grammatikalıq formalar menen ózgere alatuǵın sózler sanaladı. Til biliminde polisemiya qubılısı yaǵnıy sózlerdiń kóp mániligi menen omonimlerdiń bir-birine uqsas tárepleri bar. Polisemiya -bul bir sózdiń kóp, óz-ara tıǵız baylanıslı mánilerge iye bolıwı sanaladı.
ҚАРАҚАЛПАҚ ХАЛЫҚ ЖЫРАЎЫ ҚУРБАНБАЙ ТӘЖИБАЕВ АТҚАРҒАН ДӘСТАНЛАРДЫҢ СЮЖЕТ СИСТЕМАСЫ
Сюжет – дәстанларда сүўретленетуғын ўақыялардың, персонажлардың ис-ҳәрекетлериниң белгили бир тәртипке түскен дизими яки жыйнағы. Образлардың ис-ҳәрекети арқалы дәстанның сюжети раўажланып отырады. Демек, эпослардың сюжети ўақыяда қатнасатуғын қаҳарманлар мәселесине тиккелей байланыслы. Себеби, қаҳарманлар сюжет тийкарында ҳәрекет етеди. Онда ис-ҳәрекетлер ҳәм ўақыялар бир тәртипте, избе-из, басқышпа-басқыш раўажланады ҳәм табыслы, жеңисли аяқланады. Тийкарынан дәстанлардың сюжет системасы көркем-эстетикалық өзгешелик ҳәм идеялық бағыт пенен де тығыз байланыслы болып келеди.
QORAQALPOQ XALQ DOSTONLARIDA TUSH MOTIVINING SYUJET RIVOJLANISHIDAGI ROLI
Qoraqalpoq xalq dostonlarida tush motivi folklor janrlarida keng tarqalgan, o‘ziga xos adabiy element sifatida syujet rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Tushlar, inson ruhiyatining va ichki dunyosining ko‘zgusi sifatida, personajlarning ichki konfliktlarini, kutilmagan voqealarni oldindan ko‘rsatishda va syujetning o‘sishida katta ahamiyatga ega [1]. Qoraqalpoq xalq dostonlarida tushlar qahramonlarning taqdiri va harakatlarini shakllantirishda markaziy o‘rin tutadi.
ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИНДЕ СҮТТЕН ТАЯРЛАНАТУҒЫН СУЙЫҚ ТАҒАМ АТАМАЛАРЫ
Қaрaқaлпaқ xaлқы дa бaсқa xaлықлaр сыяқлы мaл шарўашылығы менен шуғылланған ҳәм оннан нәтийжeли пaйдaлaнғaн. Қaрa мaл, кoй-eшки, жылқы ҳәм түйe гөшлeри мeнeн биргe oлaрдыӊ сүтинeн дe көп түрли сыйымлы aўқaтлaр, ишимликлeр тaярлaнылған. Сүт өнимине байланыслы тағамларды басқаша мал шарўашылығына байланыслы тағам атамалары деп қарасақта болады.
QÍYAS JÍRAW QAYRATDINOV REPERTUARÍNDAǴÍ DÁSTANLARDÍŃ BASPADA JÁRIYALANÍWÍ
Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpelerin úyreniw, izertlew XX ásirdiń 30-jıllarınan baslap qolǵa alınǵan bolsa, olardıń eń dáslepki jıynawshıları rus ilimpazları boldı. Soń jergilikli alımlar Nájim Dawqaraev, Qallı Ayımbetov, Sádirbay Máwlenov, Shámshet Xojaniyazov, Orınbek Kojurov, Qabıl Maqsetov, Qırıqbay Bayniyazov, Artıq Kárimov, Qalbay Mámbetnazarov, Sarıgúl Baxadırova, Minájatdin Nızamatdinov, Jalǵas Xoshniyazovlardıń qatnasında xalqımız arasınan piyada, atlı-eshekli júrip qanshadan-qansha jırawlardıń ómiri, repertuarları, ańız-ápsanaları, xalıq qosıqları, naqıl-maqallar, jańıltpashlar, ertekler jazıp alındı. XX ásirdiń 70-80-jıllarında xalıq arasınan jıynalǵan materiallar qayta islenip “Qaraqalpaq folklorınıń kóp tomlıǵı” degen atama menen 20 tomnan ibarat kitap bolıp bastırılıp shıǵarıldı.
HAYAL-QIZLAR LIRIKASİNDA YAR KÚTIW MOTIVI (G.Dáwletovanıń «Seniń dártiń menen jasayman hayal» qosıqlar toplamı mısalında)
Jáhán ádebiyatında hám hár bir shayır dóretiwshiliginde ayrıqsha orın iyelegen muhabbat lirikası insan qálbiniń eń názik hám iygilikli sezimlerin júzige shıǵarıwshı ádebiy janrlardıń biri esaplanadı. Bul lirikalıq janr átirapında túrli motivler – ashıqlıq, sadıqlıq, arman, qızǵanısh, ayralıq, ushrasıw, yardı kútiw sıyaqlı temalardı óz ishine qamtıydı. Muhabbat lirikasındaǵı bul motivler ishki keshirmeniń ráńbáreńligin ashıp beredi.
QARAQALPAQ TILINDE JOQARÍ BILIMLENDIRIW SISTEMASÍNDAǴÍ QOSPA TERMINLER
Til biliminiń sóz jasalıw tarawında sózlerdiń qosılıwı, yaǵnıy sóz qosılıw usılı arqalı jasalǵan sózler qospa sózler delinedi. Al, terminlerdiń jasalıwın, úyrengenimizde, eki yamasa birneshe terminlerdiń yaki ápiwayı sózlerdiń qosılıwı nátiyjesinde qospa terminler qáliplesedi. Tilimizde joqarı bilimlendiriwge tán bolǵan qospa terminler sanı qansha, olar tilimizde az ya kópligi, qollanılıw órisiniń kem yaki jiyiligi haqqında sóz etiwdi maqset ettik. Álbette, ilim anıqlılıqtı súyedi, sonlıqtan hárqanday anıqlamaǵa mısallar menen ele de anıqlıq kirgiziwdi maqul kóremiz.